Ιερά Μονή Βλατάδων

Βρίσκεται στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης, στο βορειοαναταλικό άκρο των βυζαντινών τειχών και είναι το μοναδικό μοναστήρι της βυζαντινής περιόδου της πόλης που λειτουργεί και σήμερα. Χαρακτηρίζεται ως πατριαρχική, σταυροπηγιακή , επειδή υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο κατά την έναρξη της οικοδόμησής της έστειλε έναν σταυρό που τοποθετήθηκε στον θεμέλιο λίθο. Επίσης, χαρακτηρίζεται ως βασιλική, γιατί ιδρύθηκε κατόπιν χορηγίας της Άννας Παλαιόλογου και με βασιλικό χρυσόβουλο.

Ιδρύθηκε κατά τα μέσα του 14ου αιώνα σε χώρο που πιθανώς να φιλοξενούσε παλαιότερο ναό, από τον κρητικής καταγωγής μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Δωρόθεο Βλαττή και τον αδελφό του Μάρκο, μαθητές και φίλοι του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης.

Από το αρχικό κτίσμα σώζεται μόνο το ιερό και λίγα άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Κοντά στο καθολικό της Μονής, που τιμάται στο όνομα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, υπάρχει θολωτό παρεκκλήσιο του 14ου αιώνα με τοιχογραφίες της εποχής των Παλαιολόγων. Σύμφωνα με τοπική παράδοση η Μονή είναι κτισμένη στον τόπο όπου κήρυξε ή διέμενε ο Απόστολος Παύλος κατά τη διαμονή του στην πόλη. Σημειωτεόν ότι το 1801 ο ναός ανακαινίστηκε από τον Θεσσαλονικέα μεγαλέμπορα Ιωάννη Γούτα Καυταντζόγλου.

Αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος στήριξης του τρούλου στους τοίχους του ιερού και στις δυτικές παραστάδες χωρίς την ύπαρξη κιόνων, κάτι που χαρακτηρίζει τους ναούς της χώρας μας τον 9ο ως τον 12ο αι. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες του ναού που υπήρχαν πριν από την άλωση της πόλης από τους Τούρκους το 1430, καθώς και πολλά μαρμάρινα 'θωράκια", φορητές εικόνες και διάφορα μοναδικά κειμήλια της μονής.