Η Ροτόντα του Αγίου Γεωργίου

Η Ροτόντα του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται βόρεια της οδού Εγνατία, σε μικρή απόσταση από την αψίδα του Γαλερίου (Καμάρα) και αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα κατασκευαστικά, μορφολογικά και τυπολογικά κτήρια που διασώθηκε από την εποχή της Ρωμαιοκρατίας. Η Ροτόντα αποτελούσε τμήμα ενός μεγαλύτερου συγκροτήματος που περιελάμβανε τα ανάκτορα, ένα οκταγωνικό κτίσμα και τον ιππόδρομο που έκτισε ο Γαλέριος γύρω στα 300μ.Χ, κατά την περίοδο της πρώτης ρωμαϊκής τετραρχίας με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Αρχικά προοριζόταν από τον ίδιο για μαυσωλείο του , αλλά δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ έτσι, γιατί τελικά ο ενταφιασμός του έγινε μακριά από τη Θεσσαλονίκη.

Πρόκειται για ένα περίκεντρο επιβλητικό οικοδόμημα, το οποίο στα τέλη του 4ου αι. μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό, αφιερωμένο πιθανότατα στους Ασωμάτους ή Αρχαγγέλους, ο οποίος στη συνέχεια διακοσμήθηκε με ψηφιδωτά και ορθομαρμάρωση. Τα ψηφιδωτά είναι έργα υψηλής αισθητικής κατέχοντας μοναδική θέση στην ιστορία της βυζαντινής τέχνης και καταδεικνύουν την απήχηση του ελληνιστικού παρελθόντος. Η κύρια διακόσμηση βρίσκεται στον τρούλο, αποτελώντας μία ενιαία μνημειακή σύνθεση. Χωρίζεται σε τρεις ζώνες, από τις οποίες σώζεται καλά μόνο η κάτω, η οποία αποτελείται από οκτώ διάχωρα. Στο κέντρο του καθενός υπάρχουν ολόσωμες φιγούρες δύο ή τριών μαρτύρων σε στάση δέησης, ενώ πίσω τους απεικονίζονται διώροφα οικοδομήματα σε σχήμα κόγχης. Το χαρακτηριστικό αυτών των ψηφιδωτών είναι τα πλατιά ρούχα μτε την πλούσια πτυχολογία και τα φωτεινά πρόσωπα με τα μεγάλα εκφραστικά μάτια. Μέσα σε αυτό το σκηνικό μπορεί κανείς να δει σταυρούς, μαργαριτάρια, συμβολικά πτηνά του παραδείσου, αγγεία. Τέλος, τα ψηφιδωτά του θόλου σε συνδυασμό με το κυκλικό σχήμα της Ροτόντας ενδεχομένως δικαιολογούν τη χρήση του ναού ως "Μαρτυρίου", δηλαδή ως τόπου λατρείας των λειψάνων μαρτύρων.

Το 1590/1 ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί από τον Σεϊχη Σουλεϊμάν Χορτατζή Εφέντη.

Το μνημείο υπέστη σοβαρές ζημιές από τους σεισμούς που έγιναν στη Θεσσαλονίκη το 1978. Οι εργασίες αναστήλωσης απαίτησαν μεγάλες επεμβάσεις στο κτήριο και τον διάκοσμό του.