Ιερός Ναός Παναγίας Χαλκέων

Ο συγκεκριμένος ναός βρίσκεται στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Αριστοτέλους, νοτιοδυτικά του αρχαιολογικού χώρου της Ρωμαϊκής Αγοράς. Το όνομα «Παναγία Χαλκέων» το πήρε από την περιοχή στην οποία βρίσκεται , και όπου από τα Ρωμαϊκά χρόνια μέχρι και σήμερα υπάρχουν χαλκάδικα, μαγαζιά δηλαδή που φτιάχνουν και πωλούν χάλκινα οικιακά ή εκκλησιαστικά σκεύη.Στην ίδια περιοχή υπήρχαν υπόγειες καμάρες, όπου δίδασκε ο Άγιος Δημήτριος και γι' αυτό μια άλλη πιθανή ονομασία του ναού είναι και «Παναγία η Καμαριώτισσα», που αναφέρεται σε έγγραφο του 14ου αιώνα, αν και υπάρχουν ενστάσεις σε αυτό.

Σύμφωνα με επιγραφή που υπάρχει στο μαρμάρινο υπέρυθρο της δυτικής εισόδου ο ναός χτίστηκε το 1028 στο χώρο που πριν υπήρχε αρχαίος ελληνικός ναός, πιθανόν του Ηφαίστου ή των Καβείρων .Ιδρυτής του ναού είναι ο βασιλικός Χριστόφορος Πρωτοσπαθάριος και Κατεπάνω (διοικητής) Λαγουβαρδίας(βυζαντινή ονομασία τμήματος της Ν. Ιταλίας) μαζί με τη σύζυγό του Μαρία και τα παιδιά του Νικηφόρο, Άννα και Κατακαλή. Ο τάφος του κτήτορα βρίσκεται στο μέσο του βόρειου τοίχου. Σύμφωνα με την ίδια επιγραφή η αρχική ονομασία του ναού ήταν «ναός της Θεοτόκου». Το 1430 μετατράπηκε σε τζαμί με την επωνυμία "Καζαντζιλάρ τζαμί", τζαμί των χαλκωματάδων.

Πρόκειται για έναν ναό σταυροειδή εγγεγραμμένο με τρούλο, ο οποίος επικρατεί την εποχή της δυναστείας των Μακεδόνων αυτοκρατόρων. Είναι μια ιδιαίτερα κομψή εκκλησία που έχει δεχτεί την επίδραση της αρχιτεκτονικής της Κωνσταντινούπολης, όπως φαίνεται τόσο στον τύπο του ναού όσο και στην κατασκευή των τοίχων. Εξάλλου, η χρήση του τούβλου (πλίνθου) ως αποκλειστικού οικοδομικού υλικού έδωσε στο ναό τη λαϊκή ονομασία "Κόκκινη Εκκλησία".

Οι τοιχογραφίες του ναού τοποθετούνται γύρω στο 1030-1040 μ.Χ. και έχουν αντικλασικό χαρακτήρα. Αξιοσημείωτη είναι η παράσταση της Ανάληψης στον τρούλο, όπως και στην Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης αντί του συνηθέστερου Παντοκράτορα. Επίσης,στο ιερό δεσπόζει η Παναγία (Δεομένη ) ενώ διάφορα σημεία του ναού καλύπτουν παραστάσεις των δεσποτικών εορτών . Τέλος,στον νάρθηκα σώζεται μια απο τις πληρέστερες παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας , αρκετά σπάνια για την εποχή εκείνη.

Μετά τους σεισμούς του 1978 έγιναν εργασίες στερέωσης του μνημείου και συντήρησης των τοιχογραφιών του.