Μονή Λατόμου - Οσίου Δαβίδ

Βρίσκεται στην Άνω Πόλη νοτιοδυτικά της μονής Βλατάδων. Οφείλει την προσωνυμία του στα λατομεία πέτρας που υπήρχαν στην περιοχή. Η ιστορία του ναού δίδεται από ένα κείμενο με τίτλο "Διήγηση του Ιγνατίου" , σύμφωνα με το οποίο το καθολικό της Μονής ιδρύθηκε πάνω σε ρωμαϊκά ερείπια γύρω στον 5ο αι. μ.Χ, αφιερωμένο στον προφήτη Ζαχαρία.

Το σχήμα του ναού είναι τετράγωνο με ημικυκλική αψίδα στα ανατολικά και υπάρχουν τέσσερις καμάρες με θόλο στο κέντρο. Το σημαντικότερο ψηφιδωτό παλαιοχριστιανικής τέχνης βρίσκεται στην κόγχη του ιερού και απεικονίζει το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, που συμβολίζει το θρίαμβο του Χριστού. Πρόκειται για μια λαμπρή σύνθεση χρωμάτων και σχεδίων, όπου με επιτυχία διαγράφεται ο ψυχικός κόσμος των μορφών: ο Χριστός, σε νεαρή ηλικία, αγένιος, παριστάνεται με μεγαλοπρέπεια και απαλούς τόνους μέσα σε διάφανη 'δόξα" περιστοιχιζόμενος από τα σύμβολα των Ευαγγελιστών, οι οποίοι απεικονίζονται με έντονα φυσικά χρώματα. Στα δύο άκρα εικονίζονται ο Αβακούμ σε στάση αυτοσυγκέντρωσης και ο Ιεζεκιήλ εκστατικός.

Τον 12 αι. κατά τη διάρκεια επισκευών του ναού γίνονται ανακαινίσεις στις τοιχογραφίες, μεταξύ των οποίων διατηρούνται μέχρι σήμερα σε καλή κατάσταση η Γέννηση και η Βάπτιση, όπου επικρατούν η χρωματική αρμονία, η ευγένεια στα πρόσωπα, οι κλασικιστικές τάσεις, όλα έργα εξαιρετικής ποιότητας και τεκμήρια των καλλιτεχνικών ρευμάτων της Θεσσαλονίκης την εποχή των Κομνηνών.

Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί "Σουλουτσά τζαμί", ενώ το 1921 μετά από πολλές αλλαγές αποδόθηκε στην χριστιανική λατρεία και αφιερώθηκε στον Όσιο Δαβίδ, ο οποίος ασκήτεψε τον 6ο αι. μ. Χ. στην περιοχή αυτή, για τρία χρόνια πάνω σε δέντρο. Ο ναός σήμερα είναι μετόχι και ανήκει στη μονή της Αγίας Θεοδώρας.