Αχειροποίητος

Η εκκλησία της Αχειροποίητου βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, στην οδό Αγίας Σοφίας απέναντι από την πλατεία Μακεδονομάχων. Χρονολογείται γύρω στα μέσα του 5ου αιώνα και αποτελεί τον παλαιότερο ίσως σωζώμενο ναό της πόλης. Ο ναός είναι αφιερωμένος στην Παρθένο Μαρία. Η ονομασία του προήλθε από την "αχειροποίητη" εικόνα της Παναγίας δεομένης που βρισκόταν εκεί.

Πρόκειται για μια τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με νάρθηκα, που χωρίζεται με εγκάρσια τόξα σε τρία μέρη και κεντρικό κλίτος που απολήγει σε ευρύχωρη ολόφωτη κόγχη. Το βόρειο κλίτος επικοινωνεί ανατολικά με κτίσμα που έγινε παρεκκλήσι στα μεσοβυζαντινά χρόνια και σήμερα τιμάται στο όνομα της Αγίας Ειρήνης. Στον νότιο εξωτερικό τοίχο, η κεντρική θύρα εισόδου φέρει μνημειώδες πρόπυλο, που δείχνει την επικοινωνία του ναού με την πιο σημαντική οδική αρτηρία της αρχαίας πόλης, τη Λεωφόρο. Προσκολλημένο στη νότια πλευρά του ναού σώζεται ένα πρόσκτισμα που θεωρείται το βαπτιστήριο της βασιλικής κατά μία άποψη και κατά μία άλλη το αρχικό διακονικό του ναού. Σε όλο το πλάτος του ναού στα δυτικά υπάρχει νάρθηκας από όπου εισέρχεται κανείς στον κυρίως ναό μέσα από ένα πολυτελές τρίβηλο με κίονες από πράσινο θεσσαλικό μάρμαρο. Βασικής σημασίας είναι τα παράθυρα στον τύπο αυτό της βασιλικής, καθώς και ο γλυπτικός διάκοσμος με τα Θεοδοσιανά κιονόκρανα με τα επιθήματά τους, τις λιτές αλλά εντυπωσιακές κιονοστοιχίες. Η στέγη του ναού είναι δικλινής στο κεντρικό κλίτος και χαμηλότερη στα πλάγια κλίτη. Αρχικά η κεντρική στέγη ήταν ψηλότερη καθώς υπήρχε ένα υπερυψωμένο τμήμα του κεντρικού κλίτους που λειτουργούσε ως φωταγωγός, αλλά και το δυτικό υπερώο, κάνοντας τον εξωτερικό όγκο του ναού να φαίνεται ακόμη πιο βαρύς.

Τα ψηφιδωτά της Αχειροποιήτου αντλούν τα θέματά τους από τη φύση και τον χριστιανισμό (σταυροί, Ευαγγέλια, πουλιά, στεφάνια, κρίνα, φύλλα) και συνθέτουν ολοζώντανους φωτεινούς πίνακες με πλούσια χρώματα.

Η Αχειροποίητος αποτελεί τη μοναδική εκκλησία της ανατολικής Μεσογείου που σώζεται μέχρι και σήμερα με την αρχική της μορφή και είναι ο πρώτος χριστιανικός ναός που μετατράπηκε σε τζαμί αμέσως μετά την άλωση της πόλης το 1430 από τον σουλτάνο Μουράτ και ήταν το επίσημο τέμενος των κατακτητών κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, γνωστό με το όνομα "Εσκί Τζαμί". Παρέμεινε μουσουλμανικό τέμενος μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912. Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η Αχειροποίητος στέγασε οικογένειες προσφύγων και μάλιστα το 1919 το εσωτερικό της φωτογραφήθηκε ως καταυλισμός προσφύγων. Τελικά, ο ναός αποδόθηκε εκ νέου στη χριστιανική λατρεία το 1930.