Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης, ο οποίος το 1988 ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO. Βρίσκεται στην ομώνυμη οδό και είναι τυπολογικά πεντάκλιτη ελληνιστική βασιλική ξυλόστεγη με εγκάρσιο κλίτος, μεγάλη αψίδα, με πλούσιο ζωγραφικό και μαρμάρινο διάκοσμο με περίτεχνα κιονόκρανα. Στο υπόγειο του ναού βρίσκεται ο χώρος μαρτυρίου του Αγίου.

Η χρονολογία ανέγερσης του ναού δεν μας είναι επακριβώς γνωστή. Ο πρώτος ναός, ένα μικρό προσευκτήριο, χτίστηκε πάνω από ένα ρωμαϊκό λουτρό στο οποίο μαρτύρησε ο άγιος το 313. Σύμφωνα με την παράδοση, από το σημείο όπου μαρτύρησε ο άγιος άρχισε να αναβλύζει μύρο. Το 324 που ορίστηκε ο χριστιανισμός ως επίσημη θρησκεία του κράτους οι Θεσσαλονικείς οικοδόμησαν ένα μικρό τρίκλιτο ναό στο σημείο αυτό. Η φήμη του ναού αυτού σύντομα εξαπλώθηκε σε όλο τον χριστιανικό κόσμο διότι αποδείχτηκε ότι το μύρο είχε ιαματικές ιδιότητες. Προσκυνητές κατέφταναν από όλα τα μέρη του κόσμου για να προσευχηθούν και να θεραπευτούν. Ανάμεσα σε αυτούς προσήλθε και ο έπαρχος του Ιλλυρικού, Λεόντιος. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Λεόντιος θεραπεύτηκε από κάποια ανίατη ασθένεια που τον ταλάνιζε και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τον Άγιο, αντικατέστησε το μικρό τρίκλιτο ναό με μια επιβλητική Βασιλική το 413. Η Βασιλική στεκόταν εκεί μέχρι και τα χρόνια του αυτοκράτορα Ηρακλείου και κατόπιν καταστράφηκε από φωτιά στα 626-634. Αμέσως μετά χτίστηκε στη θέση της πεντάκλιτη βασιλική. Ο ναός λεηλατήθηκε από Σαρακηνούς, Νορμανδούς και το 1430 υπέστη την πιο βάναυση λεηλασία από τους Οθωμανούς . Το 1493 η εκκλησία μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος με το όνομα "Κασημιά Τζαμί" και παρέμεινε στην κατάσταση αυτή έως την απελευθέρωση της πόλης. Το 1912 αποδόθηκε πάλι στη χριστιανική λατρεία. Τον Αύγουστο του 1917 το μνημείο σχεδόν αφανίστηκε από τη μεγάλη πυρκαγιά που έπληξε την πόλη. Τέλος ο ναός αναστηλώθηκε στις 26 Οκτωβρίου του 1949, την ημέρα της γιορτής του άγιου. Η σημερινή εκκλησία εγκαινιάστηκε το 1958. Είναι μια μεγάλη εκκλησία βασιλικού ρυθμού χωρισμένη με 4 κιονοστοιχίες σε 5 διαδρόμους.

Το 1978 τα λείψανα του Αγίου επέστρεψαν από το αββαείο του Αγίου Λαυρεντίου στο Κάμπο της Ιταλίας , όπου είχαν μεταφερθεί λόγω των επιδρομών των Σαρακηνών,και τοποθετήθηκαν σε μια αργυρή λάρνακα όπου φυλάσσονται ως τις μέρες μας. Σήμερα, στην κρύπτη του ναού λειτουργεί μουσειακή έκθεση με τη γλυπτή διακόσμηση του ναού στις διάφορες φάσεις της ιστορίας του.

Τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες του ναού παρουσιάζουν μια ιδιομορφία. Από τα ψηφιδωτά του ναού ξεχωρίζουν : το ψηφιδωτό του 5ου αιώνα " η προσφορά των παιδιών", όπου ο Άγιος παριστάνεται όρθιος, δεόμενος μπροστά από ένα κτίριο με δύο κίονες. Στα δεξιά μια γυναίκα οδηγεί το παιδί της στον Άγιο και στα αριστερά σώζεται μόνο η μορφή ενός παιδιού. Καθώς επίσης και ένα ψηφιδωτό του 7ου αι., όπου απεικονίζεται ο Άγιος Δημήτριος με τους δύο κτήτορες, τον εκκλησιαστικό και κοσμικό άρχοντα. Πίσω από τις τρεις μορφές παριστάνονται οι επάλξεις του τείχους της Θεσσαλονίκης, της οποίας προστάτης είναι ο Άγιος.